Đôi nét về Thi Vũ Võ Văn Ái
(1935 – 2023)
Nhà văn, nhà thơ và nhà hoạt động nhân quyền Võ Văn Ái, còn được biết đến qua bút hiệu Thi Vũ, là một trong những gương mặt tiêu biểu của họat đông văn hóa và phong trào nhân quyền Việt Nam trong hậu bán thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21. Trong lịch sử văn hóa và tư tưởng Việt Nam đương đại, hiếm có nhân vật nào kết hợp được một cách hài hòa giữa đời sống văn chương, hoạt động học thuật và dấn thân xã hội như ông Võ Văn Ái.
Là một Phật tử thấm nhuần tinh thần bất bạo động, ông đã hiến trọn cuộc đời mình cho việc bảo tồn và phát huy văn hóa Việt Nam, đồng thời cổ vũ cho tự do, dân chủ và nhân quyền tại Việt Nam. Sinh năm 1935 tại miền Trung Việt Nam, ông Võ Văn Ái thuộc thế hệ trí thức đã trải qua những biến động lớn lao nhất của lịch sử dân tộc Việt Nam trong công cuộc đấu tranh giành độc lập ở thế kỷ trước. Từ rất sớm, ông đã ý thức sâu sắc về mối liên hệ giữa văn hóa và vận mệnh quốc gia, giữa tự do tinh thần và quyền sống của con người. Chính nhận thức ấy đã định hình toàn bộ hành trình tư tưởng và hành động của ông trong suốt nhiều thập niên. Ông từ trần tại Paris ngày 26 tháng 1 năm 2023, khép lại một cuộc đời dấn thân bền bỉ kéo dài gần chín mươi năm.
Trong suốt bao nhiêu năm hoạt động không ngừng nghỉ, ông Võ Văn Ái đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ, những người dấn thân trong xã hội dân sự, khuyến khích họ sử dụng các diễn đàn và cơ chế quốc tế để lên tiếng trước những bất công, góp phần thúc đẩy những cải thiện thực tiễn và những thay đổi bền vững cho đất nước Việt Nam.
Năm 1975, ông sáng lập tạp chí Quê Mẹ và Ủy ban Bảo vệ Quyền làm Người Việt Nam (Vietnam Committee on Human Rights – VCHR) tại Paris. Từ năm 1989 đến năm 2007, ông giữ chức Phó Chủ tịch Liên đoàn Quốc tế Nhân quyền (FIDH), một trong những tổ chức nhân quyền lâu đời và uy tín nhất thế giới. Trong vai trò ấy, ông thường xuyên phát biểu tại Liên Hiệp Quốc cũng như nhiều diễn đàn quốc tế quan trọng khác. Với tầm nhìn quốc tế và khả năng kết nối hiếm có, ông Ái đã góp phần đưa vấn đề nhân quyền tại Việt Nam ra trước công luận thế giới. Ông kiên trì lên tiếng cho những người không có cơ hội tự cất tiếng nói của mình. Những nỗ lực ấy đã giúp hình thành một nhận thức quốc tế sâu sắc hơn về tình trạng nhân quyền tại Việt Nam cũng như vai trò của xã hội dân sự trong tiến trình phát triển đất nước.
Năm 2011, ông được trao Giải thưởng Tự do Quốc tế (International Freedom Prize) tại Lucca, Ý, và nhiều lần được đề cử cho các giải thưởng nhân quyền danh giá trên thế giới. Cuối năm 2021, trang mạng văn học hải ngoại Gio-O do nhà văn Lê Thị Huệ điều hành, nhân ngày kỷ niệm 20 năm thành lập đã vinh danh Thi Vũ – Võ Văn Ái “là một trí thức Việt duy nhất duy trì được tên tuổi tranh đấu cho quyền làm người của Người Việt trên các diễn đàn quốc tế” và “như một ngọn đuốc thắp sáng sinh lực cho Quê Hương Tiếng Việt”.
Song song với hoạt động nhân quyền, ông Võ Văn Ái còn là một học giả uyên bác. Ông diễn thuyết rộng rãi về văn hóa, lịch sử và triết học Việt Nam tại châu Âu, châu Á và Hoa Kỳ, đồng thời cộng tác với nhiều cơ quan báo chí quốc tế như Le Monde, The Wall Street Journal, World Affairs Journal cùng nhiều ấn phẩm khác. Ngoài vô số bài nghiên cứu, bài báo và phúc trình, đăng khắp nơi trên thế giới, ông còn để lại một di sản trước tác đồ sộ gồm 21 tác phẩm về thi ca, tiểu luận, triết học, Phật học và lịch sử Việt Nam, xuất bản tại Saigon, Paris, Luân Đôn, Hoa Thịnh Đốn, Nhật Bản, Ý.
Khi ông từ trần vào năm 2023, nhiều cơ quan truyền thông quốc tế cùng các tổ chức trên khắp thế giới đã đồng loạt đăng tải những bài tưởng niệm xúc động, ghi nhận cuộc đời dấn thân và những đóng góp to lớn của ông cho nhân loại. Bài điếu văn sau đây đã xuất hiện trên tờ nhật báo Le Monde của Pháp (ngày 31 tháng 1 năm 2023):
Người có tiếng tăm tại Pháp nhờ đã phát động chiến dịch «Một Con Tàu cho Việt Nam» vào cuối thập niên 1970 để cứu sống người vượt biển trốn chạy khỏi chế độ cộng sản vừa mới thành lập, năm 1985 ông đã đệ đơn đầu tiên tại Liên Hiệp Quốc kiện nhà cầm quyền Việt Nam về vi phạm nhân quyền. Ông qua đời vào ngày 26 tháng Giêng 2023, hưởng thọ 87 tuổi.
Người bảo vệ không mỏi mệt cho Quyền làm người và cho Phật giáo Việt Nam, thi sĩ và nhà văn, vang dội tiếng tăm tại Pháp nhờ đã phát động chiến dịch «Một Con Tàu cho Việt Nam» vào cuối thập niên 1970 để cứu sống những người vượt biển (Boat People) trốn chạy chế độ cộng sản vừa áp đặt trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Ông Võ Văn Ái vừa qua đời ngày 26 tháng Giêng 2023 tại Paris. Hưởng thọ 87 tuổi.
Hoạt động tranh đấu của ông, trong suốt thời kỳ lưu vong tại Pháp, được thể hiện qua hai tổ chức do ông sáng lập sau ngày Sài Gòn sụp đổ năm 1975: Ủy ban Bảo vệ Quyền làm Người Việt Nam và Tạp chí Quê Mẹ – Hành động cho Dân chủ Việt Nam. Tạp chí Quê Mẹ phát hành từ một nhà in ông đã lập ra ở Gennevilliers (Hauts-de-Seine). Cống hiến cho quyền làm người, dân chủ và văn hóa Việt Nam, tạp chí Quê Mẹ đã tạo ra một ảnh hưởng lớn lao trong Cộng đồng người Việt hải ngoại, và ngay cả trong nước, — nơi mà tờ báo được phổ biến bí mật.
Võ Văn Ái, là một trong những người đầu tiên, xuyên qua tổ chức phi chính phủ của ông, đã tiết lộ và truyền thông cho thế giới biết những chương trình đàn áp của Đảng Cộng Sản Việt Nam. Ông đã thực hiện năm 1978 một tấm địa đồ «goulag» Việt Nam bao gồm 150 trại cải tạo. Cùng năm này, vào tháng mười một, chấn động trước số phận của 2500 dân tỵ nạn chịu đói khát trên con tàu Hải Hồng, một thương thuyền chở hàng, — mà chính quyền Indonesia, và sau đó là Malaysia đã từ chối cho nhập cảnh, ông đã phát động chiến dịch thuê một con tàu, Đảo Ánh sáng, để lên đường giải cứu người vượt biển.
Những hoạt động này vấp phải sự nghi ngại của một thành phần phái tả Pháp, vốn đã chống chiến tranh Việt Nam trước đây; thậm chí ông còn là mục tiêu của nhiều biện pháp dọa dẫm đến từ tòa thị chính cộng sản ở Gennevilliers, và một mưu đồ — thất bại — thiêu đốt nhà in của ông. Nhưng ông Ái đã thành công tập hợp những người đồng minh hỗ trợ như André Glucksmann, Olivier Todd (chủ bút tuần báo L’Express), Lionel Jospin, Yves Montand và Simone Signoret, cũng như Simone de Beauvoir và Jean-Paul Sartre. Đó là thời điểm có những trang áp-phích nở rộ trên báo chí Pháp, «Kêu cứu, một chiếc tàu cho Việt Nam», bày ra khuôn mặt một bé gái và một con tàu trôi lạc biển khơi. Chiến dịch đã gây ra một ảnh hưởng mạnh mẽ chấn động nước Pháp; nhờ đó mà rất nhiều người Việt xin tỵ nạn sang Pháp đã được tiếp đón.
Võ Văn Ái sinh ngày 19 tháng mười 1935 (tuy nhiên ngày sinh trên giấy khai sinh là 1938) ở miền núi Bắc Việt Nam, nơi cha ông được phái đến làm nhân viên điện tín viễn thông — trong chính quyền thuộc địa Pháp. Ông lớn lên ở cố đô Huế, là nguyên quán của gia đình ông. Thời đó, ông tham gia phong trào Thanh niên Phật tử âm thầm ủng hộ nền độc lập cho Việt Nam.
Năm 11 tuổi, ông bị sa vào lưới an ninh, mật thám của thuộc địa: ông kể với gia đình rằng ông đã bị treo lơ lửng trên không bằng một sợi dây buộc vào hai cổ tay quặt ở sau lưng. Ông đã chứng kiến sự tra tấn đối với những người đàn ông và phụ nữ xung quanh mình. Trong suốt tuổi trẻ của mình, ông tiếp tục tham gia các hoạt động ủng hộ nền độc lập, bằng cách phát truyền đơn hoặc quyên góp cho kháng chiến.
Năm 1955, Võ Văn Ái rời miền Nam Việt Nam, một xứ sở Công giáo và độc tài của Tổng thống Diệm, nơi ông không cảm thấy an toàn vì quá khứ dấn thân, để đến Pháp, rồi Đức, nơi ông bắt đầu theo học y khoa. Tại Sài Gòn, vụ tự thiêu của một nhà sư vào ngày 11 tháng 6 năm 1963 gây chấn động thế giới. Võ Văn Ái đã từ bỏ việc học của mình để cống hiến thời gian đề xướng Phật giáo như một giải pháp cho chiến tranh giữa miền Nam Việt Nam và miền Bắc Cộng sản. Năm 1963, ông thành lập Tổng Hội Phật Tử Việt Nam Hải Ngoại, rồi đến năm 1964 trên trường quốc tế cùng với thiền sư Thích Nhất Hạnh trở thành đại diện của Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất (GHPGVNTN), một giáo hội được chính thức công nhận tại miền Nam Việt Nam sau sự sụp đổ của chế độ Diệm năm 1963.
Năm 1985, nhân ngày kỷ niệm 10 năm Sài Gòn sụp đổ, Võ Văn Ái đã đệ đơn kiện đầu tiên về vi phạm nhân quyền (của nhà cầm quyền Việt Nam) tại Liên Hiệp Quốc ở New York: một hồ sơ đầy đủ chi tiết, hơn 500 trang, vạch trần những vi phạm đang diễn ra trong nước Cộng Hòa Xã hội Chủ Nghĩa vừa mới thành hình. Kể từ đó, ông không ngừng bôn ba gặp gỡ các cơ quan quốc tế và vận động các chính phủ và quốc hội các nước dân chủ. Ông phát biểu hằng năm tại Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc.
Trong những thập niên 1990, Võ Văn Ái trở lại đấu tranh cho Phật giáo, ông trở thành phát ngôn viên quốc tế của GHPGVNTN bị CSVN cấm đoán từ 1975: ông góp phần biến chuyển cuộc tranh đấu cho tự do tôn giáo của giới Phật giáo Việt Nam bất đồng chính kiến trở thành một phong trào rộng lớn hơn cho nền dân chủ toàn cầu. Ông nhập quốc tịch Pháp năm 2016.
Những thành tích của Võ Văn Ái
19 tháng 10, 1935 Sinh tại Hương Thủy (Việt Nam)
1963 Thành lập Tổng Hội Phật Tử Việt Nam Hải Ngoại
1978 Phát động phong trào “Một Con Tàu cho Việt Nam”
1985 Nộp đơn đầu tiên tại Liên Hợp Quốc kiện chính phủ Việt Nam vi phạm nhân quyền
26 tháng 1 năm 2023 Qua đời tại Paris
Brice Pedroletti
(Bangkok, phóng viên tại Đông Nam Á)
Ông Võ Văn Ái là một trong những nhà hoạt động nhân quyền đầu tiên được mời phát biểu tại Diễn đàn Tự do Oslo (Oslo Freedom Forum) do Sáng hội Nhân quyền có trụ sở tại New York tổ chức vào năm 2009, bên cạnh những nhân vật quốc tế nổi tiếng như Elie Wiesel, Elena Bonner, Václav Havel, Vladimir Bukovsky, Armando Valladares và Harry Wu.
Năm 2011, ông Võ Văn Ái đã nhận được phần thưởng danh giá, “Giải Thưởng Quốc Tế Tự do” do tổ chức Società Libera sáng lập dưới sự bảo trợ của Tổng thống Ý nhằm tôn vinh “các nhân vật hoặc tổ chức quốc tế đã chứng tỏ xuất sắc trong việc thăng tiến lý tưởng tự do”. Trong bài phát biểu nhận giải, ông Võ Văn Ái đã dành vinh dự này cho “90 triệu người Việt Nam đang bị tước đoạt các quyền căn bản của con người”. Những nhân vật tiếng tăm thế giới từng nhận giải thưởng này trước đó bao gồm cựu Tổng thống Ba Lan Lech Walesa và nhà lãnh đạo người Duy Ngô Nhĩ Rebiya Kadeer.
Không chỉ được kính trọng vì những hoạt động nhân quyền công khai, ông Võ Văn Ái còn được yêu mến và trân trọng từ người dân khắp nơi trên thế giới bởi nhân cách và nghị lực phi thường của ông. Dưới đây là một số trong rất nhiều lời tri ân được gửi đến từ các nhân vật quốc tế, bằng hữu và những người theo dõi ông, lúc ông còn tại thế cũng như khi ông đã vĩnh viễn ra đi:
“Anh Võ Văn Ái đã dâng hiến cả đời trong sự can cường, thương mến và kiên trì phục vụ cho nhân quyền, dân chủ cho dân tộc Việt Nam. Tôi xin góp lời tôi với rất đông bằng hữu của anh Võ Văn Ái ở Việt Nam và vòng quanh thế giới để cùng chúc mừng và cám ơn anh Võ Văn Ái, thông qua cuộc đời gây cảm hứng của anh và những việc anh làm cho Việt Nam và nhân loại”.
Mairead Corrigan Maguire,
Giải Nobel Hòa bình, Ireland
“Anh Võ Văn Ái chính thực là quán quân của lý tưởng tự do. Đã qua những năm dài, đen tối từ khi Miền Nam Việt Nam thất thủ năm 1975, anh Võ Văn Ái đã làm cho thế giới nhớ tới trách vụ của mình đối với nhân dân Việt Nam và sự khước từ kiên định của Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất quyết không khuất phục để chế độ độc tài toàn trị kiểm soát. Anh luôn luôn nói và hành động với nhân phẩm tự tại, nhưng anh không nhượng bộ trong quyết tâm bảo vệ quyền chính trị và quyền tín ngưỡng của người dân Việt. Anh có sự can cường trong niềm tin và sắt đá trong ý chí.”
Carl Gershman,
Chủ tịch, Sáng hội Quốc gia hỗ trợ Dân chủ, Hoa Kỳ
“Anh Võ Văn Ái đã dâng hiến đời anh trong cuộc đấu tranh bất bạo động cho dân chủ và nhân quyền tại Việt Nam. Là một trong những nhà lãnh đạo dám lên tiếng và kiên quyết nhất trong phong trào dân chủ cho quê hương anh. Anh Võ Văn Ái là người đầu tiên làm cho thế giới quan tâm tới hơn nửa triệu người bị võ đoán bắt giam “Trại Cải tạo”. Với cuộc dấn thân không dời chuyển cho công lý, anh gây cảm hứng cho những ai đấu tranh cho nhân quyền vòng quanh địa cầu.”
Thor Halvorssen, Người sáng lập Diễn đàn Tự do Oslo,
Chủ tịch, Sáng hội Nhân quyền, New York
“Võ Văn Ái là một con người phi thường. Một người bị những kẻ hèn nhát căm ghét, bị các nhà độc tài e sợ, nhưng được tất cả những ai có trái tim nhân hậu yêu mến.”
Véronique Rouault,
Agir ensemble pour les droits humains, Lyon, Pháp
“Võ Văn Ái là anh hùng của tôi. Ông đã đấu tranh vì tự do không chỉ cho người dân Việt Nam, mà còn cho mọi người trên toàn thế giới.”
Ryota Jonen,
Chủ tịch, Phong trào Thế giới vì Dân chủ, Hoa Kỳ
“Thi Vũ Võ Văn Ái là một nhà thơ tài năng, một học giả xuất sắc, một tâm hồn cao thượng và một người yêu nước. Nhưng trên hết, ông là một con người tràn đầy niềm đam mê với cuộc sống.”
Facebook, Việt Nam
“Xin kính tiễn thi-sĩ Thi Vũ Võ Văn Ái. Một trong những thiên-tài cuả việc sử-dụng Việt-ngữ nhưng…không nhiều người biết tới.”
Trần Đăng Thành, Nhà văn, Nhà giáo, Facebook, Việt Nam
“Thi Vũ Võ Văn Ái – một trí thức thông thái đầy bản lĩnh, hiên ngang dám làm, một nhà đấu tranh cho nhân quyền trên chinh trường Quốc tế. Và còn là một văn nhân, một nhà biên khảo.”
Văn Phòng Liên Lạc các Hội Đoàn và Người Việt Tự Do tai Pháp
Nhưng có lẽ, vượt lên trên mọi danh hiệu, ông Võ Văn Ái sẽ được nhớ đến như một trong những gương mặt tiêu biểu của truyền thống trí thức dấn thân Việt Nam – những con người xem văn hóa không phải là nơi trú ẩn khỏi lịch sử, mà là một phương thức để đối diện với lịch sử, xem ngòi bút không chỉ là công cụ sáng tạo, mà còn là trách nhiệm trước con người và thời đại.
Ngày nay, khi nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của ông, người ta có thể nhận ra rằng di sản lớn nhất mà ông Võ Văn Ái để lại không chỉ là những cuốn sách, những bài thơ, những công trình nghiên cứu hay những thành tựu vận động quốc tế. Di sản ấy còn là một tấm gương về lòng kiên trì, về tinh thần độc lập của trí thức, về niềm tin không lay chuyển vào tự do và phẩm giá con người. Trong ý nghĩa đó, cuộc đời ông Võ Văn Ái đã vượt khỏi giới hạn của một cá nhân để trở thành một phần của lịch sử văn hóa Việt Nam đương đại.
* * *
Cùng một tác giả :
- Mùa Xuân Xa, thơ, Paris 1966
- Mùa Rêu, thơ, Paris 1966
- Je Vous Parle De Ces Jours Absents, thơ, Paris 1968
- War Resistance and War Reality, tham luận, Paris 1968
- Un Ramo D’Incenso, thơ, Isola d’Oro, Ý đại lợi, 1968
- Tiếng Kêu Trầm Thống Trước Sự Tàn Phá Con Người, tiểu luận, Lá Bối, Saigon 1968
- Bất Bạo Động và Bất Tạo động, Vạn Hạnh, Saigon 1968
- Answer of Fire, thơ, Unicorn Press, Hoa Kỳ 1969
- Hoa Nắng, thơ, Rừng Trúc, Paris 1966, An Tiêm, Saigon 1970, tái bản Paris 2015
- Twelve Poems, thơ, Unicorn Press, Hoa Kỳ 1969
- Kinh Ruột Tuệ Giác Siêu Việt (hay Biện chứng Phá Mê Trừ Khổ, dịch và chú giải bản kinh chữ Phạn Prajñā-pāramitā Hŗdaya Sutra), Rừng Trúc, Paris 1973 —
- Thơ Tình Cho Người Lính, thơ, Rừng Trúc, Paris 1973
- Nos Pas, thơ, PJ Faulkner, Paris 1975
- Nguyễn Trãi, Sinh Thức và Hành Động, khảo luận, Quê Mẹ, Paris 1981, 1985, 1990, 2015
- Mẹ, Quê Mẹ, Paris 1984
- Gọi Thầm Giữa Paris, Quê Mẹ, Paris 1985, tái bản Paris 2015
- Thơ Thi Vũ, 1986 NXB Chùa – Đặng Thế Kiệt
- Luận Chiến Nước Ngoài, Quê Mẹ, Paris (in lần 2, 1991)
- 45 Năm Thơ Việt Nam, Quê Mẹ, Paris 1993
- Freedom of Religion and Belief : a World Report (Vietnam Chapter), Routlege Press, London 1997
- Religious Freedom in the World : a global report on freedom and persecution (Vietnam Chapter), Center for Religious Freedom, Freedom House, USA 2000
- Human Rights and Asian Values : the case of Vietnam, Nordic Institute of Asian Studies, “Democracy in Asia” series, Curzon Press, London 2000
- Liberté religieuse au Vietnam : les « valeurs asiatiques » contre la culture vietnamienne, Droit et culture, no 42, 2001/2 (Centre Droit et Cultures de l’Université Paris X Nanterre, France, 2001)
- The Challenges of Democracy in Asia, Intercultural Research Institute, Kansai Gaidai University, Japan, 2005
- Người Trí thức Hành động và Dẫn đường, Quê Mẹ & Gió O, 2010
- Danh xưng Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất đến từ đâu qua ba thế quyền thời loạn, Houston 2016
- Rằm, thơ 14 chữ, Quê Mẹ, Paris 2017
- Dặm Thơ, Thơ tuyển, Quê Mẹ, Paris 2017.
