Giới thiệu Tạp chí Quê Mẹ
Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều.
Tạp chí Quê Mẹ đã mượn tên mình từ câu ca dao quen thuộc nêu trên. Hai câu thơ dân gian ấy dường như đã gói trọn tâm tình của những người Việt tha hương trong giai đoạn đầy biến động và bất định sau khi chiến tranh Việt Nam chấm dứt:
Những người ở nước ngòai như chúng ta, ai không có tâm sự nầy vào những chiều ba mươi Tết ? Dù bởi lý do nào khiến chúng ta phải xa xứ, lòng chúng ta vẫn quay về cố hương. Như người tình thầm trong nhớ một người tình. Như hoa Qùy hướng mặt trời bình minh.
Tạp chí Quê Mẹ số 1, tháng hai 1976
Nhà văn, nhà thơ và nhà đấu tranh nhân quyền Thi Vũ – Võ Văn Ái đã sáng lập tạp chí Quê Mẹ vào tháng 10 năm 1975 cùng với một nhóm nhà văn và nghệ sĩ Việt Nam tại Paris. Được lưu hành rộng rãi trong cộng đồng người Việt hải ngoại và bí mật chuyển vào trong nước, Quê Mẹ nhanh chóng trở thành một trong những tạp chí tiếng Việt có ảnh hưởng sâu rộng nhất của thời đại bấy giờ.
Quê Mẹ quy tụ các nhà văn, sử gia, nhà báo, nghệ sĩ, nhà thơ, học giả và nhà kinh tế hàng đầu Việt Nam như Võ Phiến, Phạm Công Thiện, Trần Hoài Thư, Thi Vũ, Trùng Dương, Nguyễn Thế Anh, Lê Mộng Nguyên, Đoàn Đức Nhân… đồng thời giới thiệu một thế hệ cầm bút mới gồm Nh. Tay Ngàn, Vũ Hoàng Thư, Ỷ Lan, Thường Quán, Phương Anh, Ái Anh, Lucien Trọng…
Số đầu tiên của Quê Mẹ, phát hành vào tháng 2 năm 1976, vốn là một tạp chí văn học in khổ A5, đăng tải thơ, truyện ngắn và tiểu luận.
Tuy nhiên, khi Việt Nam ngày càng khép kín trước thế giới bên ngoài và tình trạng đàn áp chính trị gia tăng dưới chế độ mới, Quê Mẹ dần chuyển trọng tâm sang việc phơi bày các vi phạm nhân quyền tại Việt Nam và vận động cho sự tôn trọng những quyền tự do căn bản.
Từ một tập san văn học phát hành mỗi tam cá nguyệt, Quê Mẹ chuyển thành Quê Mẹ Thông Tin, một tờ báo mang tính thời sự, ra mắt một tháng hai lần. Sau 6 số, Quê Mẹ Thông Tin trở lại với tên nguyên thủy ban đầu, Quê Mẹ. Dù hình thức thay đổi nhiều lần qua các giai đoạn, tinh thần cốt lõi của tờ báo vẫn không đổi, đó là bảo vệ phẩm giá con người, gìn giữ văn hóa Việt Nam và cất lên tiếng nói của tự do cho đến số cuối cùng được xuất bản vào tháng 1 năm 2000.
Các chiến dịch nhân quyền của Quê Mẹ được báo chí quốc tế quan tâm sâu rộng và nhận được sự ủng hộ của nhiều trí thức, văn nghệ sĩ trên thế giới. Những số đặc biệt song ngữ kỷ niệm ngày 30 tháng 4 quy tụ các bài viết dành riêng cho Quê Mẹ của Eugène Ionesco, Natalya Gorbanevskaya, Léonid Plyush, Paul Goma, André Glucksmann, Joan Baez, Ilios Yannakakis, Brigitte Friang, Françoise Giroud cùng nhiều tên tuổi quốc tế khác.
Năm 1978, Quê Mẹ công bố bản phúc trình đầu tiên về hệ thống trại cải tạo tại Việt Nam, tổng hợp các bản đồ trại giam với số lượng tù nhân chính trị ước tính hơn 800.000 người, bao gồm danh sách 163 nhà văn và nghệ sĩ, cùng với những lời chứng trực tiếp về điều kiện giam cầm được bí mật gửi ra từ trong nước. Trước áp lực quốc tế ngày càng gia tăng, nhiều trại cải tạo sau đó đã bị đóng cửa và nhiều tù nhân chính trị được trả tự do.
Năm 1979, Quê Mẹ trở thành động lực chính đàng sau chiến dịch “Một Con Tàu Cho Việt Nam”, một nỗ lực quyên góp gây quỹ để thuê mướn một con tàu nhằm cứu giúp thuyền nhân vượt biển đang trốn chạy khỏi Việt Nam. Ông Võ Văn Ái đã vận động sự hậu thuẫn của nhiều trí thức và nghệ sĩ Pháp như Jean-Paul Sartre, Raymond Aron, Yves Montand, Simone Signoret, Simone de Beauvoir, Mstislav Rostropovitch, Lionel Jospin v.v…, đồng thời một lời kêu gọi đã được đăng tải miễn phí trên các phương tiện truyền thông Pháp. Con tàu Ile de Lumière (“Đảo Ánh Sáng”) đã cứu sống hàng ngàn thuyền nhân đang lâm nguy trên Biển Đông và đưa họ tới nơi trú ẩn an toàn tại Pháp.
Tại Việt Nam, nơi tạp chí Quê Mẹ được lưu hành bí mật, tờ báo nhanh chóng trở thành mục tiêu của sự đàn áp từ phía chính quyền. Quê Mẹ đứng đầu trong số hàng trăm ngàn sách báo bị cấm và bị tịch thu trong chiến dịch truy quét quy mô toàn quốc của nhà cầm quyền cộng sản – sự kiện được ghi nhận trong “Tạp chí Cộng sản” của Hà Nội năm 1981
Năm 1982, tạp chí New York Review of Books đã đăng tải một lời kêu gọi ủng hộ tạp chí Quê Mẹ với tư cách là “tiếng nói thiết yếu cho tất cả những ai đang chống lại sự áp bức toàn trị tại Việt Nam”, với chữ ký của hàng trăm nhân vật nổi tiếng quốc tế, bao gồm các nhà văn đoạt giải Nobel Samuel Beckett và Czeslaw Milosz, cùng với Leonid Plyush, Fernando Arrabal, Susan Sontag, Vladimir Boukovsky, nhà lãnh đạo công đoàn AFL-CIO Lane Kirkland và nhiều người khác.
Quê Mẹ được in tại xưởng in của ông Võ Văn Ái ở Gennevilliers, một khu ngoại ô phía bắc Paris. Xưởng in VOV không chỉ là nguồn hỗ trợ tài chính cho tạp chí mà còn trở thành một trung tâm đoàn kết đầy biểu tượng của giới bất đồng chính kiến tại Paris, in ấn áp phích, truyền đơn và bản tin với giá tượng trưng hoặc miễn phí cho các phong trào đối kháng từ Liên Xô và Đông Âu, cũng như các nhà dân chủ từ Campuchia, Lào, Việt Nam, Trung Quốc và Tây Tạng.
Những hoạt động này đã khiến chính quyền cộng sản tại thành phố Gennevilliers vô cùng bất bình. Xưởng in VOV từng là mục tiêu của một âm mưu phóng hỏa bất thành; đường dây điện thoại liên tục bị cắt phá. Chính bản thân ông Võ Văn Ái cũng thường xuyên phải đối mặt với những hành vi đe dọa và hăm dọa tinh thần.
Bất chấp mọi áp lực và đối mặt với vô vàn khó khăn, Quê Mẹ vẫn tiếp tục các hoạt động nhằm quảng bá văn hóa Việt Nam và cổ vũ cho nhân quyền. Quê Mẹ đã tổ chức các cuộc triển lãm cho các họa sĩ Việt Nam như “Tiếng khóc và Màu sắc từ Việt Nam” cùng các buổi hòa nhạc và biểu diễn kịch nghệ tại Espace Pierre Cardin trên đại lộ Champs-Elysées và tại nhà hát Olympia huyền thoại của Paris.
Quê Mẹ cũng tổ chức những buổi sinh hoạt văn hóa hằng tuần tại “Quán Trúc”, một không gian nhỏ nhắn và ấm cúng cạnh nhà in, nơi các văn nghệ sĩ Việt lưu vong có thể tiếp tục hát, viết và sáng tạo nơi đất khách quê người. Đồng thời, Nhà xuất bản Quê Mẹ được thành lập, chuyên xuất bản các đầu sách về thi ca, văn học, lịch sử, dân chủ và những tác phẩm bị cấm tại Việt Nam, như cuốn “Kẻ bị khai trừ” – hồi ký của nhà trí thức Hà Nội Nguyễn Mạnh Tường.
Đài truyền hình BBC đã thực hiện một bộ phim tài liệu xúc động về Quê Mẹ mang tên “Nghệ sĩ lưu vong” trong khuôn khổ loạt phim “Spirit of Asia” (Linh Hồn châu Á), do Sir David Attenborough làm người dẫn chuyện.
Năm 2022, Thư viện Đại học Ngôn ngữ và Văn minh (BULAC) danh tiếng bên Tả ngạn Paris đã dành một cuộc triển lãm đặc biệt để giới thiệu Quê Mẹ trong khuôn khổ chuyên đề về các ấn phẩm xuất bản của cộng đồng người Việt hải ngoại.
Ngay từ những ngày đầu tiên, Quê Mẹ đã tạo dựng được một mối quan hệ đặc biệt với độc giả của mình. Sự yêu mến và tình đoàn kết mà họ dành cho tờ báo vượt xa mối quan hệ đăng ký mua báo thông thường, họ nâng đỡ Quê Mẹ bằng vô vàn hình thức khác nhau, giúp tạp chí vượt qua mọi sóng gió.
Từ rất lâu trước khi khái niệm “gây quỹ cộng đồng” (crowdfunding) trở nên phổ biến, ông Võ Văn Ái đã nhiều lần kêu gọi độc giả cứu giúp Quê Mẹ trong những giai đoạn khủng hoảng tài chính hoặc hỗ trợ các chiến dịch nhân quyền của tờ báo. Chẳng hạn, khi Quê Mẹ phải đối mặt với một hóa đơn điện thoại khổng lồ do chiến dịch vận động bãi bỏ án tử hình dành cho các tu sĩ Phật giáo Thích Tuệ Sỹ, Lê Mạnh Thát và cựu dân biểu Trần Văn Lương, độc giả đã lập tức hưởng ứng. Không những hóa đơn được thanh toán đúng hạn, mà chiến dịch đã thành công – các án tử hình được giảm án và cả ba người đều được trả tự do sớm.
Một ngạc nhiên thật ấm lòng đến từ một độc giả ở Ý khi họ đã đóng lệ phí mua báo bằng những túi cà phê espresso để giúp nhân viên Quê Mẹ tỉnh táo qua suốt những đêm dài làm việc. Lần khác, khi công đoàn cộng sản Pháp CGT cố ngăn chặn mọi nỗ lực thuê tàu cho người vượt biển Việt Nam, sự cứu chuộc bất ngờ đã đến từ một độc giả của Quê Mẹ ở New Caledonia, người đã đề nghị sử dụng con tàu của chồng mình, Île de Lumière (Đảo Ánh Sáng). Như tên gọi, con tàu này đã trở thành một hòn đảo ánh sáng, một ngọn hải đăng thực sự thắp sáng cho những người tị nạn bị vây khổn tột cùng trong đại dương của bóng tối và tuyệt vọng.
Tạp chí Quê Mẹ luôn được độc giả mong đợi từng số báo và có thể được xem như một “nhà định hình dư luận” đích thực. Trong ý nghĩa ấy, Quê Mẹ không chỉ là một tạp chí mà còn là một diễn đàn văn hóa, một ký ức tập thể và một tiếng nói lương tri của cộng đồng người Việt lưu vong. Trong suốt gần một phần tư thế kỷ tồn tại, Quê Mẹ đã góp phần quan trọng vào việc hình thành ý thức nhân quyền trong cộng đồng người Việt hải ngoại cũng như trong lòng Việt Nam.
Tạp chí Quê Mẹ đình bản vào tháng 1 năm 2000. Nhà in buộc phải đóng cửa sau khi chính quyền thành phố Gennevilliers trưng dụng khu đất và cuối cùng cưỡng bức Quê Mẹ rời đi. Không còn nhà in, việc tiếp tục xuất bản báo giấy trở nên quá tốn kém, chưa kể chi phí gửi báo đến độc giả ở khắp nơi trên thế giới. Quê Mẹ sau đó chuyển văn phòng, thư viện và kho lưu trữ sang một vùng ngoại ô khác của Paris – đồng thời bước vào kỷ nguyên kỹ thuật số để tiếp tục những hoạt động đấu tranh cho nhân quyền trong tương lai. —